Chapter 9 · Nishumbha

राजोवाच विचित्रमिदमाख्यातं भगवन् भवता मम । देव्याश्चरितमाहात्म्यं रक्तबीजवधाश्रितम्॥८९.१॥

rājovāca vicitramidamākhyātaṃ bhagavan bhavatā mama । devyāścaritamāhātmyaṃ raktabījavadhāśritam॥89.1॥

भूयश्चेच्छाम्यहं श्रोतुं रक्तबीजे निपातिते । चकार शुम्भो यत्कर्म निशुम्भश्चातिकोपनः॥८९.२॥

bhūyaścecchāmyahaṃ śrotuṃ raktabīje nipātite । cakāra śumbho yatkarma niśumbhaścātikopanaḥ॥89.2॥

ऋषिरुवाच चकार कोपमतुलं रक्तबीजे निपातिते । शुम्भासुरो निशुम्भश्च हतेष्वन्येषु चाहवे॥८९.३॥

ṛṣiruvāca cakāra kopamatulaṃ raktabīje nipātite । śumbhāsuro niśumbhaśca hateṣvanyeṣu cāhave॥89.3॥

हन्यमानं महासैन्यं विलोक्यामर्षमुद्वहन् । अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ मुख्ययासुरसेनया॥८९.४॥

hanyamānaṃ mahāsainyaṃ vilokyāmarṣamudvahan । abhyadhāvanniśumbho’tha mukhyayāsurasenayā॥89.4॥

तस्याग्रतस्तथा पृष्ठे पार्श्वयोश्च महासुराः । संदष्टौष्ठपुटाः क्रुद्धा हन्तुं देवीमुपाययुः॥८९.५॥

tasyāgratastathā pṛṣṭhe pārśvayośca mahāsurāḥ । saṃdaṣṭauṣṭhapuṭāḥ kruddhā hantuṃ devīmupāyayuḥ॥89.5॥

आजगाम महावीर्यः शुम्भोऽपि स्वबलैर्वृतः । निहन्तुं चण्डिकां कोपात्कृताव युद्धं तु मातृभिः॥८९.६॥

ājagāma mahāvīryaḥ śumbho’pi svabalairvṛtaḥ । nihantuṃ caṇḍikāṃ kopātkṛtāva yuddhaṃ tu mātṛbhiḥ॥89.6॥

ततो युद्धमतीवासीद्देव्या शुम्भनिशुम्भयोः । शरवर्षमतीवोग्रं मेघयोरिव वर्षतोः॥८९.७॥

tato yuddhamatīvāsīddevyā śumbhaniśumbhayoḥ । śaravarṣamatīvograṃ meghayoriva varṣatoḥ॥89.7॥

चिच्छेदास्ताञ्छरांस्ताभ्यां चण्डिका स्वशरोत्करैः । ताडयामास चाङ्गेषु शस्त्रौघैरसुरेश्वरौ॥८९.८॥

cicchedāstāñcharāṃstābhyāṃ caṇḍikā svaśarotkaraiḥ । tāḍayāmāsa cāṅgeṣu śastraughairasureśvarau॥89.8॥

निशुम्भो निशितं खड्गं चर्म चादाय सुप्रभम् । अताडयन्मूर्ध्नि सिंहं देव्या वाहनमुत्तमम्॥८९.९॥

niśumbho niśitaṃ khaḍgaṃ carma cādāya suprabham । atāḍayanmūrdhni siṃhaṃ devyā vāhanamuttamam॥89.9॥

निशुम्भो निशितं खड्गं चर्म चादाय सुप्रभम् । अताडयन्मूर्ध्नि सिंहं देव्या वाहनमुत्तमम्॥८९.१०॥

niśumbho niśitaṃ khaḍgaṃ carma cādāya suprabham । atāḍayanmūrdhni siṃhaṃ devyā vāhanamuttamam॥89.10॥

छिन्ने चर्मणि खड्गे च शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । तामप्यस्य द्विधा चक्रे चक्रेणाभिमुखागताम्॥८९.११॥

chinne carmaṇi khaḍge ca śaktiṃ cikṣepa so’suraḥ । tāmapyasya dvidhā cakre cakreṇābhimukhāgatām॥89.11॥

कोपाध्मातो निशुम्भोऽथ शूलं जग्राह दानवः । आयातं मुष्टिपातेन देवी तच्चाप्यचूर्णयत्॥८९.१२॥

kopādhmāto niśumbho’tha śūlaṃ jagrāha dānavaḥ । āyātaṃ muṣṭipātena devī taccāpyacūrṇayat॥89.12॥

अथादाय गदां सोऽपि चिक्षेप चण्डिकां प्रति । सापि देव्या त्रिशूलेन भिन्ना भस्मत्वमागता॥८९.१३॥

athādāya gadāṃ so’pi cikṣepa caṇḍikāṃ prati । sāpi devyā triśūlena bhinnā bhasmatvamāgatā॥89.13॥

ततः परशुहस्तं तमायान्त दैत्यपुङ्गवम् । आहत्य देवी बाणौघैरपातयत भूतले॥८९.१४॥

tataḥ paraśuhastaṃ tamāyānta daityapuṅgavam । āhatya devī bāṇaughairapātayata bhūtale॥89.14॥

तस्मिन्निपतिते भूमौ निशुम्भे भीमविक्रमे । भ्रातर्यतीव संक्रुद्धः प्रययौ हन्तुमम्बिकाम्॥८९.१५॥

tasminnipatite bhūmau niśumbhe bhīmavikrame । bhrātaryatīva saṃkruddhaḥ prayayau hantumambikām॥89.15॥

स रथस्थस्तथात्युच्चैर्गृहीतपरमायुधैः । भुजैरष्टाभिरतुलैर्व्याप्याशेषं बभौ नभः॥८९.१६॥

sa rathasthastathātyuccairgṛhītaparamāyudhaiḥ । bhujairaṣṭābhiratulairvyāpyāśeṣaṃ babhau nabhaḥ॥89.16॥

तमायान्तं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् । ज्याशब्दं चापि धनुषश्चकारातीव दुः सहम्॥८९.१७॥

tamāyāntaṃ samālokya devī śaṅkhamavādayat । jyāśabdaṃ cāpi dhanuṣaścakārātīva duḥ saham॥89.17॥

पूरयामास ककुभो निजघण्टास्वनेन च । समस्तदैत्यसैन्यानां तेजोवधविधायिना॥८९.१८॥

pūrayāmāsa kakubho nijaghaṇṭāsvanena ca । samastadaityasainyānāṃ tejovadhavidhāyinā॥89.18॥

ततः सिंहो महानादैस्त्याजितेभमहामदैः । पूरयामास गगनं गां तथैव दिशो दश॥८९.१९॥

tataḥ siṃho mahānādaistyājitebhamahāmadaiḥ । pūrayāmāsa gaganaṃ gāṃ tathaiva diśo daśa॥89.19॥

ततः काली समुत्पत्य गगनं क्ष्मामताडयत् । कराभ्यां तन्निनादेन प्राक्स्वनास्ते तिरोहिताः॥८९.२०॥

tataḥ kālī samutpatya gaganaṃ kṣmāmatāḍayat । karābhyāṃ tanninādena prāksvanāste tirohitāḥ॥89.20॥

अट्टाट्टहासमशिवं शिवदूती चकार ह । तैः शब्दैरसुरास्त्रेसुः शुम्भः कोपं परं ययौ॥८९.२१॥

aṭṭāṭṭahāsamaśivaṃ śivadūtī cakāra ha । taiḥ śabdairasurāstresuḥ śumbhaḥ kopaṃ paraṃ yayau॥89.21॥

दुरात्मंस्तिष्ठ तिष्ठेति व्याजहाराम्बिका यदा । तदा जयेत्यभिहितं देवैराकाशसंस्थितैः॥८९.२२॥

durātmaṃstiṣṭha tiṣṭheti vyājahārāmbikā yadā । tadā jayetyabhihitaṃ devairākāśasaṃsthitaiḥ॥89.22॥

शुम्भेनागत्य या शक्तिर्मुक्ता ज्वालातिभीषणा । आयान्ती वह्निकूटाभा सा निरस्ता महोल्कया॥८९.२३॥

śumbhenāgatya yā śaktirmuktā jvālātibhīṣaṇā । āyāntī vahnikūṭābhā sā nirastā maholkayā॥89.23॥

सिंहनादेन शुम्भस्य व्याप्तं लोकत्रयान्तरम् । निर्घातनिः स्वनो घोरो जितवानवनीपते॥८९.२४॥

siṃhanādena śumbhasya vyāptaṃ lokatrayāntaram । nirghātaniḥ svano ghoro jitavānavanīpate॥89.24॥

शुम्भमुक्ताञ्छरान्देवी शुम्भस्तत्प्रहिताञ्छरान् । चिच्छेद स्वशरैरुग्रैः शतशोऽथ सहस्रशः॥८९.२५॥

śumbhamuktāñcharāndevī śumbhastatprahitāñcharān । ciccheda svaśarairugraiḥ śataśo’tha sahasraśaḥ॥89.25॥

ततः सा चण्डिका क्रुद्धा शूलेनाभिजघान तम् । स तदाभिहतो भूमौ मूर्च्छितो निपपात ह॥८९.२६॥

tataḥ sā caṇḍikā kruddhā śūlenābhijaghāna tam । sa tadābhihato bhūmau mūrcchito nipapāta ha॥89.26॥

ततो निशुम्भः सम्प्राप्य चेतनामात्तकार्मुकः । आजघान शरैर्देवीं कालीं केसरिणं तथा॥८९.२७॥

tato niśumbhaḥ samprāpya cetanāmāttakārmukaḥ । ājaghāna śarairdevīṃ kālīṃ kesariṇaṃ tathā॥89.27॥

पुनश्च कृत्वा बाहूनामयुतं दनुजेश्वरः । चक्रायुधेन दितिजश्छादयामास चण्डिकाम्॥८९.२८॥

punaśca kṛtvā bāhūnāmayutaṃ danujeśvaraḥ । cakrāyudhena ditijaśchādayāmāsa caṇḍikām॥89.28॥

ततो भगवती क्रुद्धा दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । चिच्छेद तानि चक्राणि स्वशरैः सायकांश्च तान्॥८९.२९॥

tato bhagavatī kruddhā durgā durgārtināśinī । ciccheda tāni cakrāṇi svaśaraiḥ sāyakāṃśca tān॥89.29॥

ततो निशुम्भो वेगेन गदामादाय चण्डिकाम् । अभ्यधावत वै हन्तुं दैत्यसेनासमावृतः॥८९.३०॥

tato niśumbho vegena gadāmādāya caṇḍikām । abhyadhāvata vai hantuṃ daityasenāsamāvṛtaḥ॥89.30॥

तस्यापतत एवाशु गदां चिच्छेद चण्डिका । खड्गेन शितधारेण स च शूलं समाददे॥८९.३१॥

tasyāpatata evāśu gadāṃ ciccheda caṇḍikā । khaḍgena śitadhāreṇa sa ca śūlaṃ samādade॥89.31॥

शूलहस्तं समायान्तं निशुम्भममरार्दनम् । हृदि विव्याध शूलेन वेगाविद्धेन चण्डिका॥८९.३२॥

śūlahastaṃ samāyāntaṃ niśumbhamamarārdanam । hṛdi vivyādha śūlena vegāviddhena caṇḍikā॥89.32॥

भिन्नस्य तस्य शूलेन हृदयान्निः सृतोऽपरः । महाबलो महावीर्यस्तिष्ठेति पुरुषो वदन्॥८९.३३॥

bhinnasya tasya śūlena hṛdayānniḥ sṛto’paraḥ । mahābalo mahāvīryastiṣṭheti puruṣo vadan॥89.33॥

तस्य निष्क्रामतो देवी प्रहस्य स्वनवत्ततः । शिरश्चिच्छेद खड्गेन ततोऽसावपतद् भुवि॥८९.३४॥

tasya niṣkrāmato devī prahasya svanavattataḥ । śiraściccheda khaḍgena tato’sāvapatad bhuvi॥89.34॥

ततः सिंहश्चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तांस्तथा काली शिवदूती तथापरान्॥८९.३५॥

tataḥ siṃhaścakhādograṃ daṃṣṭrākṣuṇṇaśirodharān । asurāṃstāṃstathā kālī śivadūtī tathāparān॥89.35॥

कौमारीशक्तिनिर्भिन्नाः केचिन्नेशुर्महासुराः । ब्रह्माणीमन्त्रपूतेन तोयेनान्ये निराकृताः॥८९.३६॥

kaumārīśaktinirbhinnāḥ kecinneśurmahāsurāḥ । brahmāṇīmantrapūtena toyenānye nirākṛtāḥ॥89.36॥

माहेश्वरीत्रिशूलेन भिन्नाः पेतुस्तथापरे । वाराहीतुण्डघातेन केचिच्चूर्णीकृता भुवि॥८९.३७॥

māheśvarītriśūlena bhinnāḥ petustathāpare । vārāhītuṇḍaghātena keciccūrṇīkṛtā bhuvi॥89.37॥

खण्डं खण्डं च चक्रेण वैष्णव्या दानवाः कृताः । वज्रेण चैन्द्रीहस्ताग्रविमुक्तेन तथापरे॥८९.३८॥

khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ ca cakreṇa vaiṣṇavyā dānavāḥ kṛtāḥ । vajreṇa caindrīhastāgravimuktena tathāpare॥89.38॥

केचिद्विनेशुरसुराः केचिन्नष्टा महाहवात् । भक्षिताश्चापरे कालीशिवदूतीमृगाधिपैः॥८९.३९॥

kecidvineśurasurāḥ kecinnaṣṭā mahāhavāt । bhakṣitāścāpare kālīśivadūtīmṛgādhipaiḥ॥89.39॥

इति श्रीमार्कण्डेयमहापुराणे सावर्णिके मन्वन्तरे देवीमाहत्म्ये निशुम्भवधोनाम एकोननवतितमोऽध्यायः

iti śrīmārkaṇḍeyamahāpurāṇe sāvarṇike manvantare devīmāhatmye niśumbhavadhonāma ekonanavatitamo’dhyāyaḥ